Η ιστορία του Γαλακτοκομικού Συνεταιρισμού Φιλιατών και του παραδοσιακού του τυροκομείου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανόδου, της ακμής και της τελικής πτώσης των αγροτικών συνεταιρισμών στην ελληνική επαρχία.
Τον Ιούνιο του 1965 εγκαινιάστηκε το συνεταιριστικό τυροκομείο Φιλιατών, έπειτα από προσπάθειες τοπικών παραγόντων και με τη συμβολή μελών της ανθρωπιστικής οργάνωσης UNA, σύμφωνα με ιστορική καταγραφή της περιοχής. Στα εγκαίνια είχαν παραστεί, μεταξύ άλλων, ο τότε μητροπολίτης Τίτος, ο βουλευτής Χρήστος Παπασταύρου και ο δήμαρχος Χρυσόστομος Ζούλας.
Η μονάδα δημιουργήθηκε για να συγκεντρώνει το γάλα των κτηνοτρόφων της περιοχής (Φιλιατών, Μουργκάνας κ.λπ.) και να το μεταποιεί σε τυροκομικά προϊόντα. Για δεκαετίες, το τυροκομείο αποτελούσε πυλώνα της τοπικής οικονομίας και παρήγαγε εξαιρετικής ποιότητας παραδοσιακά τυριά (κυρίως φέτα και σκληρά τυριά).
Τα πρώτα χρόνια η λειτουργία της ήταν επιτυχημένη. Το 1966, δημοσίευμα της εποχής ανέφερε ότι το τυροκομείο επεξεργαζόταν 1.000 έως 1.500 κιλά γάλα ημερησίως, με την παραγωγή να αναμένεται να φτάσει τα 4.500 κιλά τον επόμενο Απρίλιο. Το ίδιο δημοσίευμα έκανε λόγο για το τυρί «βίζε», το οποίο, σύμφωνα με την καταγραφή, εξαγόταν στις ΗΠΑ.
Στη μετέπειτα πορεία του, το τυροκομείο Φιλιατών εκσυγχρονίστηκε και λειτούργησε ως μια πρότυπη μονάδα. Ο Συνεταιρισμός προχώρησε σε μια αποκλειστική συνεργασία με τη γαλακτοβιομηχανία «Δωδώνη. Η συνεργασία στηριζόταν σε σύμβαση. Βάσει αυτής της μακροχρόνιας σύμβασης, το τυροκομείο Φιλιατών παρήγαγε συγκεκριμένους τύπους τυριών αποκλειστικά για λογαριασμό της Δωδώνης, η οποία στη συνέχεια αναλάμβανε τη συσκευασία, τη διανομή και τη διοχέτευσή τους στην ελληνική και διεθνή αγορά. Η συνεργασία αυτή κρατούσε το τυροκομείο ζωντανό και κερδοφόρο, προσφέροντας ασφάλεια στους ντόπιους παραγωγούς.
Η αντίστροφη μέτρηση ξεκίνησε μετά την ιδιωτικοποίηση της γαλακτοβιομηχανίας «Δωδώνη». Με τη λήξη της υφιστάμενης σύμβασης, η νέα διοίκηση της εταιρείας άλλαξε τη στρατηγική της, οδηγώντας σε διακοπή της αποκλειστικής συνεργασίας. Χωρίς το δίκτυο διανομής και τη στήριξη της Δωδώνης, το τυροκομείο Φιλιατών βρέθηκε ξαφνικά ξεκρέμαστο, με αποτέλεσμα να κλείσει προσωρινά τον Σεπτέμβριο του 2014. Τότε, περίπου 60 εργαζόμενοι έμειναν χωρίς εργασία, ενώ οι κτηνοτρόφοι αναζητούσαν άλλες γαλακτοβιομηχανίες για να διαθέσουν το γάλα τους.
Οι συζητήσεις για ανανέωση της συνεργασίας συνεχίστηκαν επί σχεδόν δύο χρόνια, χωρίς συμφωνία.
Το τεράστιο κτίριο του συνεταιρισμού στη διασταύρωση Φιλιατών – Μουργκάνας άρχισε να ρημάζει, ενώ ο Γαλακτοκομικός Συνεταιρισμός αναζήτησε εναγωνίως επενδυτή για την επαναλειτουργία του τυροκομείου. Σε δημόσια πρόσκλησή του, όπως καταγράφηκε τότε, ζητούσε συνεργασία με επιχειρηματία ή επιχειρηματικό σχήμα που θα αναλάμβανε την τυροκόμηση γάλακτος από κτηνοτρόφους της περιοχής, με αμοιβαίο οικονομικό όφελος.
Μετά από πολλές προσπάθειες εξεύρεσης λύσης, το τυροκομείο νοικιάστηκε και πέρασε στα χέρια ιδιώτη επενδυτή (συγκεκριμένα της εταιρείας «Κουρέλλας»), ο οποίος υποσχέθηκε να το αναζωογονήσει, να απορροφήσει ξανά την τοπική παραγωγή και να το λειτουργήσει με έμφαση στα βιολογικά προϊόντα.
Αν και η επανεκκίνηση έγινε με ελπίδες, η προσπάθεια δεν ευδοκίμησε. Πολύ σύντομα εμφανίστηκαν εκ νέου οικονομικά προβλήματα, με αποτέλεσμα πολλοί κτηνοτρόφοι της περιοχής να παραμείνουν απλήρωτοι για τα γάλατα που παρέδιδαν και να οδηγηθούν στα δικαστήρια για να διεκδικήσουν τα χρήματά τους.
Η αποτυχία και αυτής της τελευταίας προσπάθειας έβαλε την οριστική ταφόπλακα στο συνεταιριστικό τυροκομείο.
Σήμερα, οι εγκαταστάσεις παραμένουν ανενεργές, κλείνοντας έναν κύκλο συνεταιριστικής παραγωγής που σημάδεψε την οικονομική και κτηνοτροφική ιστορία των Φιλιατών.
